بررسی ظرفیت روشنفکری دینی متأخر ایران در تحقق تربیت شهروندی مدرن

نوع مقاله: علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه شیراز

2 دانشیار دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی

3 دانشیار دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شیراز

چکیده

روشنفکری دینی به‌عنوان
محصول رویارویی دین با مدرنیته، یکی از رویکردهای مناقشه‌انگیز و پرنفوذ چند قرن
اخیر دنیای اسلام است. این رویکرد در ایران نیز به یکی از مباحث مهم و جنجال‌برانگیز
میان اندیشمندان تبدیل‌شده و جهت‌گیری‌های بعضاً متفاوتی را تجربه کرده است. این جهت‌گیری‌ها
سبب شده است تا روشنفکری دینی ایران در قالب موج‌های متفاوتی نام‌گذاری گردند.
”احیاگری اسلامی“، ”اسلامی
سازی
دانش“ و ”جریان متأخر“ آن با جهت‌گیری معرفت‌شناسانه و فلسفی از جمله این موج‌هاست.
جریان متأخر روشنفکری دینی ایران بر این ادعاست که می‌تواند دین را با مدرنیته و
عناصر آن ازجمله شهروندی، سازگار کند. نوشتار حاضر باهدف بررسی امکان سازگاری دین
و شهروندی مدرن از چشم‌انداز جریان متأخر روشنفکری دینی، می‌کوشد تا به این پرسش
پاسخ دهد که امکان و ظرفیت این جریان را در سازگاری با شهروندی مدرن چیست و سپس
تربیت شهروندی متناسب با مفروضات این جریان را ترسیم کند. پژوهش حاضر در زمره پژوهش‌های
کیفی قرار می‌گیرد و برای رسیدن به هدف خود از روش توصیفی-تفسیری، سود می‌جوید. یافته‌های
این پژوهش نشان می‌دهد که این جریان فکری با پیش‌فرض‌ها و اصولی که دارد و نیز با
طرح اولویت معرفت‌شناسی بر هستی‌شناسی در بسیاری از موارد توانسته است با مفروضات
مدرنیته و شهروندی مدرن خود را سازگار کند و تحقق تربیت شهروندی مدرن را ممکن
سازد، امّا در پاره‌ای از مسائل به توافق دست نیافته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Understanding of the Recent Religious Intellectual Capacity in Iran for Realization of the Modern Citizenship Fostering

نویسندگان [English]

  • babak shamshiri 2
  • mohammad mazidi 3
2 Associate Professor, Department of Philosophy of education, Shiraz University, Shiraz, Iran.
3 Associate Professor, Department of Philosophy of education, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده [English]

The religious intellectualism, resulting from the
religious confrontation with modernity, has become one of the most contentious,
though influential, approaches in the contemporary Islamic world. This
phenomenon has also given rise to many controversial debates among the scholars
subscribing to different theoretical and ideological orientations.
These orientations have provided grounds for
the religious intellectualism in Iran to be labeled as different intellectual
waves such as Islamic revival, Islamization of knowledge with its very recent
trend recognized as an epistemological and philosophical orientation. The
recent religious intellectualism in Iran claims to possess the ability to adapt
religion to modernity and its components such as citizenship. The main purpose
of this study, first, was to verify the possibilities and capacity of the
recent religious intellectualism so that a program for educating appropriate
citizens could be drawn up. This research was conducted under a qualitative
paradigm using a descriptive-interpretive approach to analyze the data. The
results of the study reveal that the current intellectualism in Iran, with all
of its pre-suppositions and principles which prioritize epistemology over
ontology has been able to adapt itself, in many cases, to the assumptions of
modernity and modern citizenship thus making provisions for the realization of
the modern citizenship training.

کلیدواژه‌ها [English]

  • citizenship
  • intellectualism
  • religious intellectualism
  • citizenship fostering

ابوزید، نصر حامد (1383). نقد گفتمان دینی. ترجمه حسن‌یوسفی اشکوری و محمد جواهر کلام، تهران: انتشارات یادآوران.

ایمان، محمدتقی (1388). مبانی پارادایمی روش‌های کمی و کیفی تحقیق در علوم انسانی. تهران: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

ایمان، محمدتقی و کلاته ساداتی، احمد (1392). روش‌شناسی علوم انسانی نزد اندیشمندان مسلمان: مدلی روش‌شناختی از علم اسلامی، تهران: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

آربلاستر، آنتونی (1377). لیبرالیسم غرب؛ ظهور و سقوط، ترجمه عباس مخبر. تهران: نشر نی.

آشوری، داریوش (1366). دانشنامه سیاسی. تهران: انتشارات سهروردی.

باقری، خسرو (1389). رویکردها و روش‌های پژوهش در فلسفه تعلیم و تربیت. تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

برلین، آیزایا (1392). آزادی و خیانت به آزادی، ترجمه عزت‌الله فولادوند. تهران: نشر ماهی.

بشیریه، حسین (1388). درس‌های دمکراسی برای همه. تهران: موسسه پژوهشی نگاه معاصر.

پروکاکی، جیوان ا (1388). شهروندی و حکومت‌مندی، در: نش، کیت؛ اسکات، آلن؛ راهنمای جامعه‌شناسی سیاسی، مترجمان: فرامرز تقیلو و دیگران، جلد دوم، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ اول.

رزاقی، سهراب (1379). ”پارادایم‌های روشنفکری در ایران معاصر“. مجله بازتاب اندیشه، فروردین و اردیبهشت، شماره 1 و 2. صص 29-32.

سارتر، ژان پل (1380). در دفاع از روشنفکری. ترجمه رضا سیدحسینی. تهران: انتشارات نیلوفر.

سجادی، سیدمهدی (1380). ”چالش‌های تربیت مدنی در جمهوری اسلامی ایران“، مجله مطالعات تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد، 2، 143-160.

سروش، عبدالکریم (1361). ایدئولوژی شیطانی (دگماتیزم نقابدار)، تهران: انتشارات یاران.

سروش، عبدالکریم (1379). بسط تجربه نبوی. تهران: انتشارات صراط.

سروش، عبدالکریم (1380). اخلاق خدایان. تهران: انتشارات طرح نو.

سروش، عبدالکریم (1381). فربه‌تر از ایدئولوژی. تهران: انتشارات صراط.

سروش، عبدالکریم (1388). قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریه تکامل معرفت دینی. تهران: انتشارات صراط.

سروش، عبدالکریم (1389). رازدانی و روشنفکری و دین‌داری. تهران: انتشارات صراط

سروش، عبدالکریم (1392). مدارا و مدیریت. تهران: انتشارات صراط.

سعید، ادوارد (1377). جهان، متن و منتقد. ترجمه اکبر افسری. انتشارات توس.

سولومون، رابرت ک (1379). فلسفه اروپایی، طلوع و افول خود. ترجمه محمد سعید حنایی. تهران: انتشارات قصیده.

شمشیری، بابک (1394). مباحثی در باب دین و تربیت دینی. در دست انتشار.

صدری افشار، غلامحسین. حکمی، نسرین و حکمی، نسترن (1381). فرهنگ معاصر فارسی.تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.

طاهری، حبیب‌الله (1383).بررسیمبانیفرهنگغربوپیامدهایآن. قم: بوستان کتاب،

علوی تبار، علیرضا (1380). روشنفکری دینی، یک برنامه پیشرو. مجله بازتاب اندیشه، صص 27-20.

علیزاده، حسن (1377) فرهنگ خاص علوم سیاسی. تهران: انتشارات روزنه.

فالکس، کیث (1390). شهروندی، ترجمه محمدتقی دل‌فروز. تهران: انتشارات کویر.

کارپنتر، ویلیام اس (1391). مقدمه کتاب رساله‌ای درباره حکومت. تهران: نشر نی.

کدیور، محسن (1387). شریعت و سیاست: دین در حوزه عمومی. تهران: انتشارات کویر.

کدیور، محسن (1387). حق‌الناس (اسلام و حقوق بشر). تهران: انتشارات کویر

لاک، جان (1391). رساله‌ای درباره حکومت، ترجمه حمید عضدانلو. تهران: نشر نی.

مجتهدشبستری، محمد (1379). نقدی بر قرائت رسمی از دین: بحران‌ها، چالش‌ها، راه‌حل‌ها. تهران: انتشارات طرح نو.

مجتهد شبستری، محمد (1383). تأملاتی در قرائت انسانی از دین. تهران: انتشارات طرح نو.

مجتهد شبستری، محمد (1384). هرمنوتیک، کتاب و سنت. تهران: انتشارات طرح نو.

نجفی، موسی (1386). گفتار در فلسفه سیاسی غرب. تهران: معاونت پژوهشی سازمان تبلیغات اسلامی.

وصفی، محمدرضا (1387). نومعتزلیان. تهران: نشر نگاه معاصر.

Arjomand, S. A. (2002). The reform movement and the debate on modernity and tradition in contemporary Iran. International Journal of Middle East Studies, 34 (04), 719-731.

Barthold, S. L. (1987). Prejudice and Understanding: Gadamer's Ontological Hermeneutics. George Washington University press.

Bealey, F. (1999). The Blackwell dictionary of political science: A user's guide to its terms. Wiley-Blackwell

Bellamy, R. (2008). Citizenship: A very short introduction. Oxford University Press.

Chambliss, J. (1996). Philosophy of Education and Encyclopedia, New York, London, garland publishing.

Dagger, R. J. (1997). Civic Virtues: Rights, Citizenship, and Republican Liberalism. Oxford: Oxford University Press.

Fleischacker, S. (1999). A third concept of liberty: Judgment and freedom in Kant and Adam Smith. Princeton University Press.

Forst, R. (2002). Contexts of justice. Political Philosophy beyond Liberalism and Communitarianism. Berkeley/Los Angeles/London.

Gadamer, H. (1975). Trust and method. New York: Seabury Press.

Grant, R. M. & Tracy, D. (1984). A Short History of the Interpretation of the Bible. Fortress Press.

Heywood, A. (2004). Key concepts in politics. Basingstoke and New York: Palgrave.

Hudson, W. (2003). Religious citizenship. Australian Journal of Politics & History, 49 (3), 425-429.

Manville, P. B. (1994). Toward a new paradigm of Athenian citizenship, in A. Beogehold and A Scafuro (eds). Athenian identity and civic ideology. Baltimore, MD: John Hopkins University press, 21-33.

Maykut, P. & Morehouse, R. (1994). Beginning Qualitative Research. London. Falmer Press.

Osler, A. & Starkey, H. (2005). Changing citizenship: Democracy and inclusion in education. McGraw-Hill International.

Sadri, M. (2002). Attack from within: Dissident political theology in contemporary Iran. The Iranian, 13, 257-70.

Schmidtz, D. & Brennan, J. (2011). A brief history of liberty. John Wiley & Sons.

Starr, P. (2007). Freedom's power: The history and promise of liberalism. Basic Books.

UDHR (1948). Available in: http://www.un.org/en/documents/udhr/index.shtml#a5.